Hayvan gübresi, park bahçe atıkları, gıda atıkları, kâğıt ve şeker sanayi atıkları, orman atıkları, tarım atıkları ve seracılık atıkları çöp depolama alanlarında atık olarak değil ya biyoenerji üretim tesislerinde veya kompost tesislerinde hammadde olarak değerlendirilmektedir. 

Kompostlaştırma, başlıca uçucu katı madde içeriği yüksek olan gübreler, arıtma çamurları, endüstriyel organik atıklar, zirai atıklar ile evsel organik atıkların stabilizasyonunda kullanılan bir prosestir. Proses sonundaki nihai ürün stabildir ve araziye faydalı bir şekilde uygulanabilmektedir.  Kompostlaştırma işlemi daha bilimsel bir şekilde aerobik biokimyasal bir reaksiyon olarak tariflenebilir. Katı ve sıvı atıklar içindeki organik maddeler çeşitli mikroorganizmalar ile, daha basit bileşiklere, özellikle CO₂ ve H₂O’ya dönüştürülürler.

Entegre Katı Atık Yönetimi’ne göre, oluşacak kentsel atıkların kaynağında azaltılması ve yeniden kullanımından sonra gelen adım, geri dönüşüm ve biyolojik arıtmadır. Kompostlaştırma işlemi de organik atığın kontrollü şartlar altında faydalı son ürüne geri dönüştülmesini ve biyolojik arıtımını kapsamaktadır. 

Türkiye’de oluşan katı atığın organik madde miktarı oldukça yüksektir. Bu organik atıkların uzaklaştırılması ve bertarafı önemli problemlere yol açmaktadır. Avrupa Birliği Direktifi’ne göre, özellikle organik katı atıkların uzaklaştırılması için depolama alanları sınırlandırılmaktadır. Organik atıkların bertarafı için en temiz ve uygun yönteminin kompostlaştırma işlemi olduğu söylenebilir. Kompost teknolojisi atık bileşenlerinin geri kazanma ve yeniden kullanımını maksimize etmektedir.  

Kompostlaştırma prosesinin dünya genelinde uygulanan farklı modelleri bulunmaktadır. Yaygın olarak kullanılan temel 5 kompostlaştırma yöntemleri aşağıda belirtilmektedir:

1. Pasif ya da açık yığında kompostlaştırma
2. Çevirmek, karıştırmak ve işlemek için yükleyici iş makinaları kullanarak yapılan aktarmalı yığın kompostlaştırma
3. Özel aktarma makinaları kullanarak yapılan aktarmalı yığında kompostlaştırma
4. Delikli borular kullanarak yapılan havalandırmalı statik yığında kompostlaştırma
5. Reaktörde kompostlaştırma
6. Bahçe tipi kompostlaştırma

Bu yöntemlerden ilk üçü açık havada gerçekleşmektedir. Havalandırmalı statik yığın ve reaktör tipi sistemler, genellikle bir yapı ile kapatılırlar, böylece nem, koku kontrolü ve arıtımı daha kolay gerçekleşmiş olur.

Kompost, koyu kahverenginde, gözenekli, dağılabilen, içerisinde su ve mineralller içeren stabilize olmuş organik madde diyebiliriz. Biyobozunur atıklardan kompost üretimi toprağın iyileştirilmesi ve besi maddesi temini için fevkalade önemlidir.

Kompostlaştırma prosesini etkileyen birçok faktör bulunmakta olup en önemli çevresel şartlar; su muhtevası, havalandırma, sıcaklık, pH, C/N oranı, dane boyutu ve mikroorganizmalardır.

Kompostun Su Muhtevası: Su muhtevası, kompost içerisindeki mikrobiyal aktiviteyi, dolaylı olarak da organik madde ayrışma hızını etkiler. Havalı kompostlaştırma prosesi için optimum su muhtevası %50-%60 aralığında olmalıdır. Bu değerin minimum ise %30 civarında olması gerekmektedir.

Havalandırma: Prosesi gerçekleştiren aerobik mikroorganizmalar için gereklidir. Bu sebeple elle veya mekanik yollarla kompostun havalandırması sağlanır. Aerobik kompostlaştırmada fazla miktarda oksijen tüketilir. Kompostlaştırmanın ilk günlerinde ham organik maddelerin kolay çözülebilir karışımları hızlı metabolize olur. Bu sebeple, oksijen veya hava ihtiyacı ve ısı üretimi en fazla ilk basamaklarda olur ve işlem ilerledikçe azalır. Eğer oksijen veya hava kaynağı sınırlıysa kompostlaştırma işlemi yavaş gerçekleşir.

Sıcaklık: Kompostlaştırma prosesinde önemli bir rol oynayan, aynı zamanda prosesle ilgili bilgi veren bir parametredir. Yüksek sıcaklık, mikrobiyal aktivitenin arttığını gösterir. Kompost kesinlikle hijyen olmalı ve hijyen şartları sağlamak için kompostlaştırma esnasında sıcaklığın 55 ^oC’de iki hafta veya 65 ^oC (kapalı sistemde 60 ^oC) bir hafta kalması şarttır.

pH: Evsel katı atığın proses öncesi pH değeri 5-7 arasındadır. Mikrobiyal aktiviteler sonucu proses boyunca pH değişiklik gösterir.

C/N Oranı: Prosesin gerçekleşmesi için, azot ve karbon belli bir oranda ortamda bulunmalıdır. Bu oran, kompost ürününün olgun ve stabil bir hal alıp almadığını gösterir. Kompostlama organizmalarının çoğunluğunu oluşturan bakterilerde C/N oranı yaklaşık 30’dur ve 25-35 aralığı kompostlaştırma için optimum aralıktır. Karbon ana enerji kaynağı olarak, azot ise hücre sentezi için gereklidir. Mikroorganizmaların çoğalmaları için gerekli olan azot dışındaki fosfor, potasyum, kalsiyum, magnezyum, kükürt, demir, kobalt ve çinko gibi nütrientler, organik atıkların içerisinde yeterli miktar ve oranlarda bulunurlar. Bu nedenle kompost prosesinin başında sadece C/N oranının ayarlanması gerekebilir.    

Dane Boyutu: Kompostun gözenekliliği açısından önemlidir. Dane boyutu azaldıkça mikroorganizmaların faaliyet gösterebileceği yüzey alanı, dolayısıyla reaksiyon hızı artar. Doğal havalandırmalı statik ve aktarmalı yığınlarda, dane boyutunun 5 cm’den küçük olması gereklidir.

Mikroorganizmalar: Farklı mikroorganizmalar, prosesin farklı aşamalarında aktif olurlar. Biyolojik arıtmayı gerçekleştirdikleri için proses açısından önemlidirler.

Kompostta çimlenebilir yaban tohumu ve tekrar üretebilir bitki parçası olmamalıdır. Hastalık yapıcı mikroorganizmalar sınır değerlerin altında olmalıdır. Üretilen kompost, safsızlıklar ve ağır metaller bakımından sınır değerlerini sağlamalıdır. 

Piyasaya sürülen kompost içinde, cam, cüruf, metal, plastik, lastik, deri gibi seçilebilir maddelerin toplam ağırlığın %2’yi geçmemelidir.

Kompost içinde organik madde oranı kuru bazda en az % 35 oranında olmalıdır.

İsviçre gibi ülkelerde evsel atıklardan, arıtma çamurundan ve karışık çöplerden üretilen kompostun tarım alanlarında kullanımı yasaklanmıştır. Bu yüzden biyobozunur atıklar kaynakta ayrıştırılmakta ve ayrı toplanmaktadır.

Almanya’da piyasada satılan kompostun %70’i RAL-GZ 251 kalitesini sağlayıcı şekilde etiketlidir. İngiltere gibi ülkelerde BSİ PAS 100:200 standardı kullanılmaktadır.

Kompostlaştırma prosesi sonucunda elde edilen kompost ürününün faydaları şu şekildedir:

• Organik katı atıkların biyolojik olarak stabil son ürünlere dönüşümü
• Elde edilen ürünün tarımda, bahçecilikte ve diğer alanlarda (toprak iyileştirme, organik gübre ve peyzaj çalışması gibi) kullanılması
• Atıktaki patojen bakterilerin etkin biçimde giderilmesi
• Katı atıkların düzenli depolama sahasından tasarruf sağlanması
• Toprak erozyonu kontrolü sağlama
• Zeminin boşluk hacmini artırması, havalandırılmasını kolaylaştırması ve su tutma kabiliyetini arttırması
• Zor işlenen toprakların kolay işlenmesini sağlaması
• Yüksek mineralli gübrelemeye karşı tamponlama görevi yapması ve böylece bitkilerin zarar görmesinin önlenmiş olması
• Besin maddelerinin daha iyi kullanılması
• Gübre tüketiminin azaltılması, bu yolla çevre kirliliğinin azaltılmasının ve ekonomik giderlerde tasarrufun sağlanması

Kompost ürünü, ürün kalitesine bağlı olarak;

• Tarla, bahçe uygulamaları, seracılık, meyvecilik, fidanlık, çiçekçilik ve şifalı bitki dikimlerinde,
• Golf sahaları, peyzaj çalışmaları, çim sahaları, parklar ve oyun alanları, yol kenarları,  mezarlıklar ve askeri tesislerde,
• Maden çıkarılmış alanlar, eski kum ve çakıl ocaklarının rehabilitasyonunda, erozyon kontrolünde,
• Toprak iyileştirici ve besi maddesi olarak
• Koku gideriminde filtre malzemesi olarak,
• Düzenli depolamada son örtü malzemesi olarak,
• Yanmış orman alanlarının rehabilitasyonunda kullanılabilir.

Kompost tesisi kurulmadan önce;

• Planlanan bölgede yeterli ve uygun biyobozunur atık miktarının ve türlerinin olduğunun,
• Kompostlaştırma için C, N, P ve S bakımından uygun atık karışımı reçetesinin,
• Kompostlaştırma teknolojisinin ve kapasitesinin,
• Gerekli alanın,
• Üretilecek kompostun kalitesinin,
• Seçilecek kompostlaştırma teknolojisinine göre yatırım ve işletme maliyetinin

belirlenmesi gereklidir. MNE ÇEVRE olarak kompost tesisleri ile ilgili fizibilite çalışması yapıyoruz. 

MNE ÇEVRE olarak seçilen kompostlaştırma teknolojisine göre;

• Genel yerleşim planı,
• Zemin etüt raporu,
• Tesis akım şeması,
• Mimari, statik, mekanik ve elektrik projelerini

hazırlamaktayız.   

Ülkemizde hayvan çiftlikleri gün geçtikçe artmakta ve gelişmektedir. Çiftlik bazlı kompost tesisleri kurmakta yarar vardır.