Suyun, havanın ve toprağın kirletilmesini ve sera gazı emisyonunu minimize etmek, kaynakların sürdürülebilir yönetimini sağlamak amacıyla ambalaj atıklarının geri dönüşümü günümüzde daha bir önem kazanmıştır.
Ambalaj atıklarını kaynakta ayrı toplayarak geri dönüşümünü sağlamak neden önemli? Çünkü ambalaj atıkları hammaddedir. Daha az elektrik enerji, daha az yakıt, daha az doğal kaynak, daha az su kullanılarak atık kağıttan yeni kağıtlar, alüminyum içecek kutularından yeni içecek kutuları, atık camlardan yeni camlar, atık plastiklerden yeni plastikler, atık çelik kutulardan yeni çelikler üretmek mümkün. Ambalaj atıkları kaynakta ayrı toplanıp geri dönüşümü sağlandığı zaman çöp depolama alanlarına daha az çöp gitmesi ve depolama alanında daha fazla çöp depolamak mümkün olacaktır. Ambalaj atıkları kaynakta ayrı toplandığı zaman yegane oksijen kaynağımız olan ormanların tahribatı azalacak, madenlerimizin çevreyi tahrip etmeden sürdürülebilir yönetimi sağlanacaktır.
Ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplanıp geri dönüşümüyle yeni iş alanları oluşacak, istihdama katkı sağlanacaktır.
Ambalaj atıklarını kaynakta ayrı toplamasında toplumu nasıl aktif hale getirebiliriz ve insanların alışkanlıklarını nasıl değiştirebiliriz? Toplum üzerinde nasıl farkındalık oluşturabiliriz?
Ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplanması ve geri dönüşümünün sağlanması sosyal bir sorumluluktur. İnsanların çevre hassasiyetini artırmak ve çevreyle uyumlu yaşamasını sağlamaktır.
Şehirlerdeki çöp içinde ambalaj atığı miktarı %15 ila %25 arasında değişmektedir. Ülkemizde her gün 12 bin ila 17 bin ton, yılda ise 4,4 milyon ila 6,2 milyon ton ambalaj atığı oluşmaktadır.
Ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplama işlemi çevreyle uyumlu, insan sağlığına uygun ve ekonomik olarak yapılmalıdır.
Kaynakta ayrı toplama işlemine mevcut toplama sisteminin tüm yönleri dikkate alınarak yapılmalıdır.
Ambalaj atığı toplaması, taşınması, ayrıştırılması ve balyalanarak piyasaya satılması ekonomik olarak yapılmalı. Ekonomik toplama, taşıma,
ayrıştırma, balyalama sistemleri geliştirilmeli.
Ambalaj atıklarını evlerden başlayarak toplamak fevkalade pahalıdır. Bu yüzden ambalaj atıkları kaynakta ayrı toplanma sistemini geliştirmek ve kurumsallaştırma için yeni ekonomik toplama sistemleri geliştirilmelidir. Tabi ki tüm sorunlar masaya yatırarak.
Şehirlerde ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplanması işlemi bir plan dahilinde yapılmalı. Her şeyden önce ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplama işlemine;
· Alışveriş merkezleri,
· İş merkezleri,
· Siteler,
· Şehirlerarası otobüs terminalleri,
· Demiryolları istasyonları,
· Kampuslar,
· Fuar merkezleri,
· Stadyumlar,
· Bankalar,
· Havaalanları,
· Büyük fastfoodlar,
· Okullar ve kampuslar,
· Üniversiteler,
· Sanayi siteleri,
· Limanlar,
· Oteller,
· Hastaneler,
· Resmi ve özel kurumlar,
· En az 40 dairenin veya işyerinin olduğu binalar,
· Organize sanayi bölgeleri
gibi gelir düzeyi ve insan trafiği yüksek olan yerlerde öncelikli olarak yapılmaya başlanılmalıdır. Çünkü gelir düzeyi yüksek yerlerde daha fazla ambalaj atığı oluşmaktadır. Çalışma yapılan yerler, geniş kesime hitap etmeli ve sistemin dalga dalga yayılmasına ve gelişmesine katkı vermeli.
Yukarıda sıralanan yerler yeşil geri dönüşüm merkezleri haline dönüştürülmelidir. Yeşil geri dönüşüm merkezlerinin nasıl çalışacağı detaylı şekilde raporlanmalı.
Ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplanması yukarıda sıralanan yerlerin imajında tüketici ve toplum nezdinde önemli ve olumlu gelişmeler sağlamalı ve ilgili yerleri iyi bir seviyeye yükselmesine katkı vermeli. Belediyeler kamuoyuna bu yerlerde ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplandığını ilan etmeli ve belgelemelidir.
Belediye, yetkilendirilmiş kuruluş ve lisanslı toplayıcı firmadan yetkililer bir araya gelerek o şehirde kaynakta ayrı toplama yapılacak yukarıda sıralanan yerleri tek tek tespit etmeli. Tespit edilen yerler için kaynakta ayrı toplama stratejisi oluşturmalı.
Ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplanmasından sorumlu belediye ambalaj atıklarıyla ilgili kendi birimi içinde odak noktası oluşturmalı. Odak noktasında çalışanlar ambalaj atıkların kaynakta ayrı toplanması konusunda istekli ve bilgili olmalı. Bilgili olmasa dahi istekli olması fevkalade önemlidir. Bilgi eğitimle verilebilir.
Yukarıda sıralanan yerlerde nasıl bir toplama sistemi oluşturulacağı, her birimin sorumlusunun kimler olacağı, kimlerin ayrı toplamaya nasıl katkı vereceği, duyuruların, ilanların ve eğitimlerin kimler tarafından nasıl verileceği ve insanların aktif katılımının nasıl sağlanacağı strateji belirleme çalışmasında tek tek ortaya konmalıdır.
Bu tür çalışmalara yukarıda sıralanan yerlerin en üst düzey yöneticisiyle temasa geçilerek başlanılmalı. Yöneticilerle temasa geçerken belediye antetli kağıda, belediye başkanın imzasıyla her bir yerin ilgili yöneticine hitaben ambalaj atıklarının ayrı toplamasıyla ilgili bir yazı metni hazırlanmalı ve görüşmelere imzalı bu yazı metni verilerek başlanılmalı.
Lisanslı firmanın yöneticisi uzman elemanı ile birlikte yukarıda ayrı toplama işi yapılacak yerlerin yönetiminin makamında görüşmeler yapmalı. Belediyeden ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplanmasından sorumlu kişide görüşmelere katılmalı. Randevuları belediye alınmalı. Bu çalışmanın o şehrin belediye başkanı denetiminde yapıldığının güvence altına alınması için bu fevkalade önemli.
Belediye şehrinde ambalaj atıklarını toplatma işini birkaç farklı firma yerine mümkünse tek lisanslı firma ile yapmasında fayda vardır. Belediye, yukarıda sıralanan kuruluşlarla gerekli diyalogu kurabilir, gereğini yapmalarını isteyebilir. Yukarıda sıralan yerlerde oluşan tüm ambalaj atıklarının ilgili lisanslı firmaya verilmesi isteyebilir.
Yöneticilerle ön görüşmeler esnasında kaynakta ayrı toplamanın nasıl yapılacağı detaylı bir şekilde anlatılmalıdır. Yöneticilerden istenen talepler net olarak ortaya konmalıdır. Her bir binada ambalaj atıklarının nasıl kaynakta ayrı toplanacağı anlatılmalıdır. Yöneticilerin görüş ve önerileri alınmalı. Anlatılan bir rapor halinde yazılı ve CD halinde yöneticiye verilmeli. Ayrıca yöneticilere ambalaj atıklarını kaynakta ayrı toplamanın çevresel faydaları ile ilgili bir kısa açıklama yapılmalı ve bu konuda bilgi notları, CD’ler verilmeli.
Yöneticiden ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplamasından sorumlu koordinatörü, yani odak noktasını, belirlemesi istenmeli. Koordinatör ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplanmasıyla ilgili sakinlerden bir Yeşil Tim oluşturmalı. Yeşil tim elemanları, ilgili yerin tüm kesimlerini temsil edici kişilerden oluşturulmalı. Yeşil tim elemanları ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplanması konusunda istekli olmalı. Ayrıca ambalaj atığı toplama kulüpleri oluşturulmasında yarar var. Tüm bu aktiviteler gönüllülük esasına dayanmaktadır.
Her bir binada kaynakta ayrı toplama sisteminin nasıl yapılacağı lisanslı firma elemanı, koordinatör veya bir tim elemanı ile birlikte bizatihi yerinde tespit yapılarak belirlenmelidir. Her bir binanın ambalaj atığı toplama sisteminin nasıl olacağı ortaya konmalıdır. Sitelerin, okulların, kampusların, işyerlerinin, hastanelerin, otellerin, bankaların, alış veriş merkezlerinin, büyük fastfoodların ve restoranların, otogarların, havaalanlarının, sanayi sitelerinin ve havaalanlarının içinde nerelere ambalaj atığı kutularının konacağı, hangi sıklıkta kimler tarafından alınacağı ve geçici depolama alanlarına götürüleceği, geçici depolama alanlarına taşıma yapanların nasıl destekleneceği, geçici depolama yerlerinin nerede olacağı, geçici depolama yerinden lisanslı toplayıcıların hangi sıklıkta atıkları alacağı net olarak ortaya konmalıdır.
Yukarıda sıralanan her bir yerin ofislerine, sınıflarına, mutfaklarına, öğretmen odalarına, alış veriş merkezlerinde kafeteryalara, büfelere, yiyecek içecek yerlerine, kütüphanelere, fotokopi çekimi yapılan yerlere, toplantı salonlarına ve diğer ilgili yerlere ne tür tekrar kullanılabilir ambalaj atığı toplama kaplarının kullanılacağı, kapların üzerlerinde nelerin yazılı olacağı önceden belli olmalı.
Ambalaj atığı toplama kapları uzun süreli kullanılabilir olmalı, yani tekrar tekrar kullanılabilir özellikte olmalıdır. Böylece vatandaşa tekrar kullanma mantığı aşılanmalı. Bu tür kaplar kolayca temin edilebilmeli.
Kaynakta ayrı toplamanın yapıldığı yerlerde insanlar her türlü sorunlarını koordinatöre veya yeşil tim elemanlarına iletebilmeli. Bu sorunlar lisanslı toplayıcı firma tarafından kısa süre içinde çözülmelidir. Çözülmüyorsa sebebi açık olarak şikayeti yapana izah edilmelidir. İletilen sorunlara karşı
duyarlı olunmalıdır.
Koordinatör, yeşil tim elemanları, belediye yetkilisi, lisanslı firma sorumlusu ve de gerekirse yetkilendirilmiş kuruluştan bir kişinin katılımıyla her 6 ayda bir toplantı yapılarak mevcut durum, alınması gereken önlemler değerlendirilmeli.
Ayrı toplama işlemi yapıldığı her binanın giriş kapısına, sınıflara, ofislere, fotokopi çekilen yerlere ve mutfaklara, kütüphanelere, kafeteryalara, buzdolaplarının üzerlerine yani insanların kolay göreceği yerlere ambalaj atıklarının bu binada ve işyerinde nasıl ayrı toplandığı, ambalaj atıklarının ayrı toplamanın faydaları, hangi ambalaj atıklarının ayrı toplandığı duyurulmalı. Bu broşürlerde ve ilanlarda her türlü iletişim bilgileri olmalı. Broşürler, yukarıda sıralanan yerlerin ana giriş yerlerine yeşil tim elemanının gözetiminde lisanlı toplayıcı firma elemanları asmalı. Diğer yerlere yeşil tim elemanları asılmasına yardımcı olmalı.
Ambalaj atığı kaynakta ayrı toplama sisteminde geçici değil kalıcı politikalar oluşturulmalı.
Yukarıda sıralanan yerlerde toplamaya nasıl başlanacağı ve ne şekilde genişleme yapılacağı planlama çalışmasında net olarak ortaya konmalı.
Ambalaj atıklarını toplamaya başlamadan önce yöneticilerin her biri ile protokol yapılmasında yarar vardır.
Sistemin dinamik olması için yeşil tim elemanları ambalaj atıklarını toplamada yaşanan sıkıntıları, sorunları tek tek tespit etmeli. Bu sorunların bazılarını lisanslı kuruluşlarla bazılarını ise toplamayı yapan sakinlerle çözmeli. Sorunların üzerine derhal gidilmeli. Sorunlar insanlar incitilmeden çözülmeli.
Ambalaj atığı toplama sisteminde aksayan yönler varsa karşılıklı görüşmelerle sistem revize edilerek çözülmeli.
Yetkilendirilmiş kuruluş yukarıda sıralanan yerlerde koordinatörün ve yeşil tim elemanlarının ortaklaşa belirlediği kişilere eğiticilerin eğitimi semineri vermeli. Ayrıca eğiticilerin eğiticilerine yeterli dokümanlar, broşürler, siti kırlar verilmelidir. Eğitim alacak kişiler ambalaj atığı toplama sistemine duyarlı kişilerden oluşturulursa isabetli olur.
Ambalaj atığı toplamasının yapılacağı yerlerde ne kadar çöp ve ambalaj atıkları oluşuyor bunun tespit edilmesinde yarar vardır. Ne kadar ambalaj atığı çöp kutusuna, ne kadarı ambalaj atığı ambalaj atığı kutusuna atıldığı izlenmelidir ve bunun analizi yapılmalıdır ve buna göre kalıcı çözümler üretilmelidir. Vatandaşın ambalaj atıklarını neden ambalaj atığı kutusuna atmadığı incelenmesi, buna çözümler üretilmelidir.
Kaynakta ayrı toplama işine başlarken; ambalaj atığı toplama kabı, kutusu veya konteynırı ambalaj atığının oluştuğu yerlerin yakınına konmasına dikkat edilmelidir. Yani sınıflara, ofislere, fotokopi çekilen yerlere, mutfaklara, kütüphanelere, alışveriş merkezlerinde kafeteryalara, büfelere, yiyecek içecek yerleri gibi yerlere ambalaj atığı kutusu ve konteynırı konarak maksimum toplama sağlanmalıdır. İnsanların ambalaj atıklarını ambalaj atığı kutusuna veya konteynırına koyması için ekstra efor sarf ettirilmemeli. İşler zorlaştırarak değil kolaylaştırarak çözülmeli. A.B.D.’de ofislerde çalışanların her birinin masasının altında bir adet ambalaj atığı kutusu, bir adet çöp kutusu bulunmaktadır.
Yukarıda sıralanan yerlerde, ne tür ambalaj atıkları oluştuğu belirlenmeli. Mesela Amerika’da lise seviyesinde öğrenci başına eğitim süresi içinde yılda 22 kg ambalaj atığı oluşurken ilkokul seviyesinde bu miktar 45 kg çıkmaktadır. Okullarda oluşan atıkların çoğu kağıt, yiyecek ve içecek ambalaj atıklarıdır. Ofislerde oluşan atıkların %80 ila %90 ambalaj atığıdır. Ambalaj atıklarının %70 ise atık kağıttır.
Kaynakta ayrı toplama yerlerine ne büyüklükte, kaç adet ambalaj atığı toplama kabı konacağı incelemeler ve literatür bilgisi çalışmaları esas alınarak karar verilmeli.
Ambalaj atığı kutuları, kumbaraları, konteynırları üzerinde yetkilendirilmiş kuruluşun, lisanlı kuruluşun ve de ilgili belediyenin amblemi olmalı. Organize sanayi bölgelerinde yetkilendirilmiş kuruluşun, lisanlı kuruluşun ve de sanayi bölgesinin amblemi ve atılacak ambalaj atıklarının isimleri olmalı. Tabii ki atılmayacak atıklarında isimleri olmalıdır.
Ofislerde, mutfaklarda, sınıflarda, kütüphanelerde, kafeteryalarda oluşan ambalaj atıkları kolay taşınabilir 125 veya 250 lt’lik tekerlekli mavi renkli konteynırlarla toplanmalı.
Ofislerde, mutfaklarda, sınıflarda, kafeteryalarda, kütüphanelerde sık aralıklarla dolan ambalaj atığı kapları yerine daha büyük kapasiteli olanlar konmalı. Ambalaj atığı kapları daim temiz tutulmalı. Bu toplama işini yapan kişiler yeterli eğitimi almış kişiler olmalı. Konuyla ilgili A.B.D.’de okullarda uygulanan kap boyutları aşağıda verilmiştir.
Her 50 öğrenci için 120 lt tekerlekli ve mavi bir konteynır gerekir. Her sınıfa 30 ila 50 lt’lik mavi renkli ambalaj atığı konteynır/kutusu konmalı.
Öğrenci sayısı 800 az okullar için 1.1 m3 kapasiteli iki adet mavi renkli konteynır gerekir.
Öğrenci sayısı 800 üzerinde ise ilave her 800 öğrenci için iki adet 1.1 m3 kapasiteli mavi renkli konteynır gerekir.
Okullarda ambalaj atıklarının kaynakta nasıl ayrı toplanacağı Şekil 1’de verilmiştir.
Şekil 1. Okullarda Ambalaj Atığı Toplama Sistemi
Geçici depolama yerlerinden haftada bir alınacağı esas alınarak buna göre ilgili yeterlere kaç adet yeterli kapasitede mavi renkli konteynır veya kumbara konacağı belirlenmeli. Geçici depolama alanlarında konteynırların ve kumbaraların doluluk oranlarına göre hacimleri tespit edilmeli. Geçici depolama yerleri çöp depolama yerlerinden mümkünse ayrı yerler olmalı. Geçici depolama yerleri lisanslı firmanın araçlarının kolayca ulaşabileceği, yani minimum işçilikle bu işin yapılacağı yerlerde olmasında fayda vardır. Geçici depolama alanlarında ambalaj atıkları yağmur suyu ile ıslanmamalı. Geçici depolama yeri daima temiz olmalı.
Lisanslı firma yetkilisi her tur başına, çalışan başına, km başına, yakıt tüketimi başına ve araç bakım-onarımı başına ne kadar ambalaj atığı toplandığını, yakıt fiyatının yüksek olmasının ambalaj atığı toplama ve taşıma maliyetini nasıl etkilediğini ortaya koymalı.
Toplama yapan lisanslı firmaların elemanları mavi renkli düzgün elbiseler giymeli ve yaka kartlarında isim ve soyadı yazılı olmalı. Ambalaj atığı toplama araçları mavi renkli olmalı.
Ambalaj atığı toplama kaplarının çevresi daima temiz ve hijyen olmalı. Ambalaj atıklarının kaynakta nasıl ayrı toplayacağı şekillerle kolayca vatandaşlara öğretilmeli.
Ambalaj atıkları toplamada bir düşüş olduğu zaman koordinatörün başkanlığında lisanslı kuruluş temsilcisi ve yeşil tim elemanlarıyla toplantı yapılmalı. Sorunlar masaya yatırılmalı ve çözüm yolları ortaya konmalıdır (teşvik sistemleri dahil olmak üzere).
Yetkilendirilmiş kuruluşun ve lisanslı toplama firmaları yukarıda sıralanan yerlerde ambalaj atıklarının nasıl ayrı toplanacağını, ayrı toplamanın avantajlarını basit ve sade şekilde web sitlerinde anlatmalı. Web sitelerinde şikayet hattı kurulması fevkalade önemli. Şikayet hattına vatandaş telefon, e-posta ile ulaşabilmeli. Ambalaj atıklarının ayrı toplandığı yerlerde vatandaşların tüm sorunlarına cevap verilmeli, onların görüş ve önerileri
alınmalı. Şikayet hattına gelen iyi uygulamalar, aksayan yönler ve diğer ilgili bilgiler web sitesinde, facebookta ve twitterde yayınlanmalı. Ambalaj
atıklarının ayrı toplandığı yerlerde vatandaşın iletileri dikkate alınmalı.
Lisanslı ambalaj atığı toplaması yapan firma nerelerden hangi gün, hangi saatlerde ambalaj atıklarını aldığını web sitelerinde ilan etmeliler ve ilgili yerin koordinatörü ile yeşil tim görevlileri bunu bilmeli. Ambalaj atıkları evsel çöplerin toplandığı saatlerde kesinlikle toplanmamalı, mümkünse daha önce gün veya saatte toplama yapılmasında yarar vardır.
Festivallerde, futbol, voleybol, basketbol gibi müsabakalarında kamuoyu oluşturma adına çalışmalar yapılabilir.
Ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplanmasını alışkanlık haline getirmek ve geri dönüşümü tüm yönleriyle öğretmek için en iyi toplama yapan yukarıda sıralanan yerlere ödüller verilebilir. Lisanlı toplayıcıların, piyasaya sürenlerin veya yetkilendirilmiş kuruluşun ekonomik katkılarıyla en iyi ve en fazla toplama yapan yukarıda sıralanan yerlere her yıl ödüller verilebilir. Ödüller kaynakta ayrı toplamayı teşvik edici, özendirici ve kamuoyu oluşturucu özellikte olmalıdır. Ambalaj atığını en iyi toplayan yerlere ödüller ve ayrıca eko yeşil bayrağı verilebilir.
Ödüller ve eko yeşil bayrak verilirken geniş katılım sağlanmalı ve ödüller bir festival havası içinde verilmeli. Ödüller için piyasaya süren firmalar kendi ürünleriyle sponsor olabilirler. Ülke geneli başta olmak üzere il ve ilçe bazında bu tür çalışmalar yapılabilir. Bu tür ödül programlarının kuralları net olarak belli olmalıdır.
Yetkilendirilmiş kuruluş ambalaj atıklarının kaynakta ayrı toplamayı özendirici programlar yapmalıdır. Ambalaj atığı toplama sistemini daima canlı tutmalıdır.
Yetkilendirilmiş kuruluş ve lisanlı toplama firmaları ilgili şehirde nerelerde ambalaj atıklarını kaynakta ayrı topladıkları web sitelerine koymalı. Hatta ayrı toplama merkezleri google haritasında gösterilmeli.
Bazı gelişmiş ülkeler bu tür ambalaj atığı toplama çalışmalarına “Mavi Melek Projesi” gibi isimler verilmektedir.
Tüm bu çalışmalar kademe kademe bir plan dahilinde yürütülmelidir. Ambalaj atığı toplama yapılan yerlerde insanların üzerine birden gidilip boğulmamalı. Başlangıç küçük ve basit olmalı.
Yukarıda sıralanan yerlerin özelliklerine bağlı olarak kaynakta ayrı toplama politikaları oluşturulmalı.
En iyi ambalaj atığı toplama işini yapan yerlere belediye antetli kağıda başkanın imzasını taşıyan bir yazıyla teşekkür edilmeli.
Her yıl yapılan çalışmalar detaylı bir rapor haline getirilip yayınlanmalı. Hedefe giderken darboğazlar ve fırsatlar raporda yer almalıdır. Örnek pratik ve ekonomik ambalaj atığı toplama sistemleri bu raporda yer almalıdır.
Yetkilendirilmiş kuruluş, en iyi teknikler kullanılarak ekonomik ambalaj atığı toplama metotlarını ortaya koymalıdır.
Yetkilendirilmiş kuruluş ve lisanslı firmalar ambalaj atıklarını hangi şehirlerde, nerelerde ayrı topladıklarını web sitelerinde halka duyurmalılar. İletişim hatları kolay ulaşılabilir olmalı. Web sitelerinde ambalaj atıklarının ayrı toplamanın avantajları detaylı olarak yazılmalı.
